Otomatik depolar (AS/RS, konveyörler, sorterler, AGV'ler) için hazırlanan ihale şartnameleri hep aynı birkaç yerde aksar: kimsenin doğrulamadığı veriler, hesap koşulu olmayan bir kapasite değeri ve yazılımın, program tesliminin, saha sınırlarının ve kabulün tamamen dışarıda bırakılması. Sağlam bir şartname; temel veriyi, işletme koşulunu, hesap yöntemini, kabul kriterlerini ve neyi kimin sağlayacağını kâğıda döker. Tek bir tedarikçinin çözümünü kopyalamak genellikle ters etki yapar ve sağlam alternatiflerin önünü keser.
Kısa cevap
- Şartnamedeki her SKU sayısı, kasa ölçüsü ve birim yük ağırlığı işveren tarafından tek tek teyit edilmelidir; şablondan kalan hiçbir varsayılan değer şartnamede kalmamalıdır.
- İstif vinci kapasitesi; pik saat koşulunu, tekli çevrim ile çift çevrim oranını ve FEM 9.851 gibi hesap yöntemini belirtmelidir.
- Sözleşme PLC programlarının, parametre yedeklerinin ve WCS yazılımının nasıl teslim edileceğini ve kaynak kodun nerede emanette (escrow) tutulacağını yazmalıdır; aksi halde tedarikçi sahadan ayrıldıktan sonra sistemin bakımı yapılamayabilir.
Bir şey yazmadan önce planlama verisini doğrulayın
Hata 1: Şablon varsayılanlarının yerinde bırakılması
Birçok şartname eski bir projenin dokümanı veya bir bilgi talep (RFI) formu olarak hayata başlar ve SKU sayısı, kasa ölçüsü ve birim ağırlık alanları çoğu zaman hâlâ şablon değerlerini taşır. Sık görülen bir durum: RFI şablonunun SKU alanında örnek bir değer, diyelim 8.000, ve örnek bir kasa ölçüsü vardır; işveren formu ikisine de dokunmadan geri gönderir. Kimse kontrol etmemiştir. Teklif verenler bu rakamlara göre tasarım yapar; göz sayısı, yük alma düzeni ve konveyör genişliği yanlış çıkabilir ve verinin ihale sonrasında düzeltilmesi bir iş artışına dönüşür.
Daha güvenli yol, her veri kaleminin kaynağını (WMS dökümü, ölçüm veya tahmin) ve kapsadığı dönemi vermektir. Yük tipleri için en küçük, en büyük ve en yaygın ölçüleri listeleyin. Birim ağırlık için en büyük değeri ve dağılımı verin. Bir değer gerçekten henüz yoksa tahmini bir rakam doldurmak yerine "işveren tarafından teyit edilecek" yazın.
Hata 2: Yalnızca "saatlik palet sayısı"
Yalın bir "saatlik palet sayısı" ortalama saati veya pik saati, yalnızca girişi veya giriş artı çıkışı ifade edebilir; birimin kendisi (palet mi çevrim mi) de çoğu zaman belirtilmez. Her çift çevrim bir palet yerleştirip bir palet aldığında saatlik palet sayısı saatlik çevrim sayısının iki katıdır; çift palet taşıyan çatallarda ve benzeri düzenlerde bu geçerli değildir. Tekli ve çift çevrimler karışıksa oranla çevirin: saatlik palet = saatlik çevrim × (1 + tüm çevrimler içindeki çift çevrim payı); bunun koşulu her tekli çevrimin bir, her çift çevrimin iki palet taşıması ve saatlik çevrim sayısının aynı ağırlıklı karışım için hesaplanmış olmasıdır. Dolayısıyla şartname pik saat girişini, pik saat çıkışını ve ikisinin aynı anda gerçekleştiği birleşik durumu, ardından tekli/çift çevrim oranını ve hesap yöntemini vermelidir.
İstif vinçli AS/RS'te çevrim süreleri normalde FEM 9.851 referans çevrim yöntemiyle hesaplanır. Yöntem, yük aktarımı ve gecikme süreleri için standardın kendi varsayımlarıyla birlikte iki referans noktası kullanır: biri raf uzunluğunun 1/5'inde ve raf yüksekliğinin 2/3'ünde, diğeri uzunluğun 2/3'ünde ve yüksekliğin 1/5'inde. FEM 9.851'e göre tekli çevrim tek bir yerleştirme veya tek bir çekmedir ve süresi, giriş/çıkış noktasından her bir referans noktasına gidip dönen iki seferin ortalamasıdır. Çift (birleşik) çevrim, bir yerleştirmenin ardından bir çekmedir: giriş/çıkış noktasından bir referans noktasına, oradan diğerine ve geri. Dört yönlü shuttle gibi araç tabanlı sistemlerin kendi kılavuzu vardır: FEM 9.860. Giriş/çıkış noktasının konumunu da belirtin; aksi halde her teklif veren farklı bir nokta seçer ve sonuçlar karşılaştırılamaz. Referans noktalarının ve hesabın ayrıntısı için istif vinci kapasitesi hakkındaki rehberimize bakın.
Hata 3: Ekipmanın talebe tam eşit boyutlandırılması
Kapasite talebe çok sıkı eşlenirse bir makinenin durması tıkanmaya yol açar, hacimdeki ılımlı bir artış da pikin artık erimemesi demektir. Darboğaz çoğu zaman konveyör dik açılı transferlerinde, pop-up transfer ünitelerinde ve dikey elevatörlerde oluşur; konveyör darboğazlarını bulma rehberimize bakın. Kendi kuralımız, talebin en az 1,2 katı tasarım kapasitesi ve pik saatte hiçbir makine veya konveyör düğümünün %85 kullanım oranını aşmamasıdır. Her iki değer de bir standarttan değil ekibimizin geçmiş projelerinden gelir ve talebin pik saatte alındığını, yedek ekipman eklenmediğini varsayar. Yerleşimde tek bir arıza hattı koparıyorsa veya büyüme beklentisi yüksekse pay daha büyük olmalıdır. Katsayıyı şartnameye yazın, teklif verenlerden düğüm düğüm kapasite hesabı isteyin ve gerektiği yerde simülasyon şart koşun.
Sağlam alternatifleri dışlamayan teknik maddeler
Hata 4: Tek bir tedarikçinin tasarımının zorunlu yeterlik maddesi olarak yazılması
Şartnameler çoğu zaman parametreleri doğrudan bir tedarikçinin teklifinden alır, ekipman tipini ve tek ya da çift derinlikli depolamayı sabitler ve maddeyi zorunlu olarak işaretler (çoğunlukla bir yıldızla); böylece en küçük uyumsuzluk teklif dışı kalma demektir. Fonksiyonel gereksinimi aynı ölçüde karşılayan çözümler bu durumda dışarıda kalır. Örneğin yüksekliği düşük bir kasa deposunda, miniload istif vinci yerine çok katlı shuttle öneren bir teklif veren, maddeyi aşmak için sapma listesinde uzun uzun gerekçe yazmak zorunda kalır.
Tipik bir örnek: 3,5 m kullanılabilir net yüksekliğe sahip bir kasa deposu ve zorunlu maddelerle istif vincine göre yazılmış bir ihale. Çok katlı shuttle öneren bir teklif veren, yalnızca zorunlu madde nedeniyle elenmemek için teknik sapma listesine "çok katlı shuttle bu projenin istif vincidir" diye yazmak, ardından kapasiteyi ihalenin öngördüğü referans noktası yöntemiyle yeniden hesaplamak zorunda kaldı. Bu kadar katı maddeler ihalelerin birden fazla tur dönmesine de yol açar.
Zorunlu maddeleri katı kısıtlara ayırın: saatlik kapasite, depolama kapasitesi, yük tipleri, güvenlik, saha sınırları ve arayüzler. Ekipman tipini "önerilen çözüm" olarak tanımlayın, alternatif teklifleri kabul edin ve alternatiflerden aynı esasa dayanan bir kapasite hesabı ile bir risk beyanı isteyin. Gerçekçi olmayan değerleri düzeltmenin doğru anı soru-cevap aşamasıdır; bu yüzden her soruyu "ihale dokümanlarında belirtildiği gibi" diye yanıtlamayın.
Yazılım arayüzleri ve program teslimi şartnamede yer almalı
Hata 5: Ekipmanın kabul edilmesi, yazılımın hiç tanımlanmaması
Tek tek makineler çoğu zaman kendi testlerini geçer, ama entegre sistem bir bütün olarak hâlâ çalışmaz. Göz atamasından, görev önceliğinden ve hata yönetiminden WMS'in mi WCS'in mi sorumlu olduğuna önceden karar verilmemişse taraflar entegrasyon sırasında birbirini suçlar. Şartname ERP, WMS, WCS ve PLC arasındaki sınırları çizmeli ve her katmanı kimin geliştireceğini, kimin sorumlu olacağını belirtmelidir. WMS ile WCS arasında arayüz yöntemini (web API, mesaj kuyruğu vb., protokol ve veri formatıyla), mesaj listesini ve hata ile yeniden gönderim kurallarını verin. WCS ile PLC arasında haberleşme yöntemini (örneğin TCP/IP soket) ve sinyal listesini kimin tanımlayacağını verin. Raporlar en az makine başına saatlik kapasiteyi, arıza sayısını ve süresini ve kullanılabilirliği kapsamalı, veri saklama süresi belirtilmelidir.
Hata 6: Kaynak kod, programlar ve parametreler konusunda anlaşma olmaması
Ekipman dışarıdan satın alındığında veya taşerona verildiğinde ve programlar kabulde teslim edilmediğinde, bir personel değişikliği arızayı teşhis edebilecek veya değiştirebilecek kimsenin kalmamasına yol açabilir. Tedarikçisi kabulde programı vermeyi reddeden, alt tedarikçiden temin edilmiş bir istif vinci tipik bir örnektir: işverenin proje ekibi dağıldığında makinenin bakımını yapabilecek kimse kalmaz.
Teslim, tedarikçinin fikri mülkiyetine saygı gösterirken işvereni bağımlılıktan korumalıdır. Sözleşmede şöyle bir ayrım öneriyoruz. Projeye özel PLC uygulama programları açıklamalı ve şifresiz teslim edilir. Üreticinin standart fonksiyon blokları ve üçüncü taraf yazılımlar kendi lisanslarına tabidir ve şifreli kalabilir, ancak arayüz açıklamaları ve arıza teşhis dokümantasyonuyla birlikte gelir. HMI projesi, sürücü parametre yedekleri, haberleşme konfigürasyonu ve kullanılan programlama yazılımının adı ve sürümü kabulle birlikte teslim edilir. WCS gibi ticari yazılımlar genellikle lisans artı yedek olarak sağlanır; kaynak kodu, serbest bırakılma koşulları (örneğin tedarikçinin desteği kesmesi) yazılarak üçüncü bir tarafta emanete konabilir. Teslimin tercihen kabul ödemesine bağlanması gerekir; lisans süresi ve yenileme düzenlemeleri de sözleşmede yer almalıdır.
Saha, satış sonrası ve kabul: her kalem kontrol edilebilir şekilde yazılmalı
Hata 7: Saha koşullarının ve sorumluluk sınırlarının muğlak bırakılması
Bu kısım net değilse montaj ekibi geldiği anda her şey ek iş olur. Net yükseklik kirişlerin, sprinkler başlıklarının ve aydınlatma armatürlerinin en alt noktasına kadar ölçülür. Zemin için düzlüğü, yerel düzlüğü, oturmayı, taşıma kapasitesini ve ankraj bölgelerindeki gereksinimleri belirtin. Raf toleransları için sıkça atıf yapılan EN 15620, endüstriyel araçların, istif vinçlerinin veya zeminin kendisinin toleranslarını kapsamaz; bu yüzden zemin gereksinimleri ekipman tedarikçisinden gelmeli ve inşaat işleri koşullarına ayrıca yazılmalıdır.
Avrupa (EN) standartlarına göre tasarlanan projelerde ayarlanabilir palet raflarının deprem tasarımı EN 16681'e göre yapılır ve EN 15512'nin geçerli baskısı, Eurocode 8 (EN 1998-1) ve yerel mevzuatla birlikte kullanılır. Hareketli, içine girilen (drive-in/drive-through) ve konsol kollu raflar kapsamı dışındadır. Türkiye'deki projelerde ulusal deprem yönetmeliği olan Türkiye Bina Deprem Yönetmeliğinin (TBDY 2018) raflara nasıl uygulanacağını ve yanında hangi raf tasarım standardının kabul edileceğini ihaleden önce statik proje müellifi ve yerel idareyle teyit edin.
Yangından korunma için sprinkler borularının raflar çevresinde nasıl geçeceğini, projeyi kimin yapacağını ve onayı kimin alacağını belirtin. Enerji için gerilimi, topraklamayı ve UPS'i belirtin. Büyük bir çelik asma katın yapı ruhsatı gerektirip gerektirmediği yerel idareye bağlıdır; ihaleye çıkmadan önce sorun. Bir sorumluluk (kapsam ayrımı) matrisiyle bitirin: inşaat işleri, yangından korunma, hangi klemense kadar enerji, ağ, çelik platformlar ve güvenlik çitleri; her birinin bir sorumlusu olsun.
Hata 8: Yedek parça, eğitim, müdahale süreleri ve bakım ücretlendirmesinin atlanması
Yedek parçaları üç listeye ayırın (ekipmanla birlikte gelen, garanti süresi için ve önerilen) ve yurt içinde mi yurt dışında mı stoklanacağını belirtin. Eğitimi işletme ve bakım olarak ayırın; katılımcı sayısı, saat, dil ve tamamlanma tarihiyle. Müdahale sürelerini arıza ciddiyetine göre üç seviyede derecelendirin (tüm operasyon durdu, kısmi etki, operasyona etkisi yok) ve her biri için uzaktan müdahale ve sahaya geliş sürelerini belirleyin. Garantinin ne zaman başladığını (genellikle kesin kabul), mekanik ve elektrik parçaların farklı olup olmadığını ve garanti sonrası bakımın yıllık sabit ücret, çağrı başı veya saat ücreti üzerinden mi ücretlendirileceğini belirtin. Şebeke dalgalanmalarının devre kesicileri attırması veya yazılım lisanslarının süresinin dolması gibi bilinen riskler, teklif verenin sunduğu bakım kontrol listesine girmelidir.
Hata 9: Muğlak kabul kriterleri
"Kararlı çalışma" test edilemez. Bunu sürelere ve arıza sayılarına çevirin. FAT'ı ayrı bir rehberde ele alıyoruz, ama şartname en az şunları belirtmelidir: FAT ve SAT'ın her birinde hangi göstergelerin test edileceği; SAT'ın gerçek ürünle, tanımlı bir yük tipi karışımıyla, pik saat koşullarında ve WMS ile canlı entegrasyonla yapılacağı; kesintisiz çalışmanın ne kadar süreceği, kaç arızaya izin verileceği ve kullanılabilirliğin nasıl hesaplanacağı (dış kaynaklı duruşların hariç tutulup tutulmadığı dahil); başarısız bir testin nasıl tekrarlanacağı ve masrafını kimin karşılayacağı.
Gözden kaçması kolay bir kalem daha var. 2006/42/AT sayılı Makine Direktifi'ne göre, bütün olarak çalışacak şekilde düzenlenmiş ve kumanda edilen makineler topluluğu kendi başına bir makinedir; bu yüzden sözleşme, topluluğun imalatçısı olarak kimin hareket edeceğini (çoğu zaman sistem entegratörü) ve uygunluk değerlendirmesini, teknik dosyayı, beyanı ve uygulanabiliyorsa CE işaretlemesini kimin yapacağını belirtmelidir. Sözleşme bu rolü paylaştırır, ama yasal yükümlülüğün yerini almaz. (AB) 2023/1230 sayılı Tüzük, 20 Ocak 2027'den itibaren AB piyasasına arz edilen veya ilk kez hizmete alınan makinelere uygulanır; bu tarihten önce eski direktife uygun olarak piyasaya arz edilmiş ürünler piyasada bulundurulmaya devam edebilir. Hangi rejimin uygulanacağı sözleşmedeki teslim tarihine değil, ekipmanın AB'de fiilen piyasaya arz edildiği veya ilk kez hizmete alındığı tarihe bağlıdır.
Teknik dokümanlar ile fiyat örtüşmediğinde
Hata 10: Teknik ve ticari versiyonların uyumsuz olması, sapmaların yanlış yönetilmesi
Tasarım birkaç revizyondan geçer, fiyat ise hâlâ eski bir konfigürasyona dayanır; teknik dokümanlarda başka bir projeden kalmış metin bile olabilir ve imza anında her taraf farklı bir kapsam okur. Sapma listesinde "tamamen uygun" yazar, gerçek sapmalar ise teklif metninin içine gömülmüştür ve sonradan "listelenmemiş sapma" tartışmalarına dönüşür.
İşveren, teknik dokümanların ve fiyatın aynı versiyon numarasını ve aynı ekipman listesini taşımasını şart koşmalıdır. Sapma listesi şartnamenin numaralandırmasına madde madde eşlenmeli, olumlu ve olumsuz sapmaları ayrı listelemeli ve bunların kapasiteye ve fiyata etkisini belirtmelidir. Soru-cevap kaydı (ihale soru-cevapları) şartnamenin eki olur ve her cevap hangi maddenin yerine geçtiğini belirtir. Teklif veren tarafında da sorumlu kişi, teklifi vermeden önce ekipman listesini, fiyatı ve doküman versiyonunu baştan sona birbiriyle karşılaştırmalıdır.
İhaleye çıkmadan önce bu tabloyu gözden geçirin:
| Kalem | Şartnamenin en az belirtmesi gereken |
|---|---|
| Planlama verisi | Kaynak ve dönem; yük tiplerinin ve ağırlıkların aralığı ve dağılımı |
| Kapasite | Pik giriş, çıkış ve birleşik durumlar; tekli/çift çevrim oranı; hesap yöntemi |
| Kapasite payı | Tasarım katsayısı; makine ve konveyör düğümü başına kullanım oranı sınırı |
| Zorunlu maddeler | Fonksiyon, performans, güvenlik, saha ve arayüzlerle sınırlı; alternatiflere izin verilir |
| Yazılım | Sistem sınırları; arayüz yöntemi ve mesajlar; veri saklama ve raporlar |
| Teslim | Programlar, parametreler, lisanslar, kaynak kod emaneti: içerik, zamanlama ve serbest bırakma koşulları |
| Saha | Net yükseklik, zemin, yükler, yangından korunma, enerji, ruhsatlar; sorumluluk matrisi |
| Satış sonrası | Yedek parça listeleri, eğitim, derecelendirilmiş müdahale, garanti başlangıcı, bakım ücretlendirmesi |
| Kabul | FAT/SAT'ın her birinin neyi test ettiği, test koşulları, süre, kullanılabilirlik formülü, tekrar test |
| Dokümanlar | Teknik ve fiyat için aynı versiyon; madde madde eşlenmiş sapma listesi |
Sıkça sorulan sorular
Şartnamede marka adı verebilir miyiz? Bu, satın alma kurallarına bağlıdır. 2014/24/AB sayılı Direktif kapsamındaki AB kamu alımlarında Madde 42(4), ilke olarak belirli bir marka veya modele atıf yapılmasını yasaklar; atıf kaçınılmazsa ardından "veya muadili" ifadesi gelmelidir. Özel projeler ve AB dışındaki projeler kendi yerel kurallarına tabidir. Marka listelense bile doğrulanabilir muadillere izin verin ve bunu zorunlu yeterlik maddesi yapmayın.
1,2 katlık payı hangi standart şart koşuyor? Hiçbiri. Ekibimizin proje deneyiminden gelir ve talebin pik saatte alındığını, yedek ekipman olmadığını varsayar; nasıl yazılacağı için Hata 3'e bakın.
Tedarikçi kaynak kodu teslim etmek zorunda mı? Projeye özel PLC programlarının ve parametre yedeklerinin şifresiz sözleşme teslimatları olarak listelenmesini öneriyoruz. Standart fonksiyon blokları, üçüncü taraf yazılımlar ve WCS gibi ticari yazılımlar için lisans ve yedekler yeterlidir; kaynak kod üçüncü taraf emanetinde tutulur ve tedarikçi desteği keserse serbest bırakılır.
Örnek vakalar tipik durumlardır; ekibimizin geçmiş projelerinden gelen deneyim değerleri yalnızca ilk yol göstericidir ve her proje kendi verisiyle hesaplanır.
Kaynaklar
- FEM 9.851, Performance record for storage and retrieval machines – Cycle times; referans noktaları Rücker, Rief, Fottner, FME Transactions 48 (2020) 307–312'de aktarıldığı şekliyle: https://www.mas.bg.ac.rs/_media/istrazivanje/fme/vol48/2/7_a.rucker_et_al.pdf
- FEM 9.860, araç tabanlı otomatik depolama ve geri alma sistemlerinde çevrim süresi hesabı (VDMA): https://www.vdmashop.de/en/material-handling/fem/377/fem-9.860guideline-cycle-time-calculation-for-automated-vehicle-storage-and-retrieval-systems-english?c=32
- EN 15620:2021, Steel static storage systems – Tolerances, deformations and clearances (EVS): https://evs.ee/en/evs-en-15620-2021
- EN 16681:2016, Adjustable pallet racking systems – Principles for seismic design (BSI): https://knowledge.bsigroup.com/products/steel-static-storage-systems-adjustable-pallet-racking-systems-principles-for-seismic-design
- Makineler hakkında (AB) 2023/1230 sayılı Tüzük (EUR-Lex): https://eur-lex.europa.eu/eli/reg/2023/1230/oj/eng; düzeltme: https://eur-lex.europa.eu/eli/reg/2023/1230/corrigendum/2023-07-04/oj/eng
- Avrupa Komisyonu, Makineler: https://single-market-economy.ec.europa.eu/sectors/mechanical-engineering/machinery_en
- 2014/24/AB sayılı Direktif, Madde 42 (teknik şartnameler): https://www.legislation.gov.uk/eudr/2014/24/article/42/data.html
- Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği (TBDY 2018), Resmî Gazete: https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2018/03/20180318M1-2.htm
Biz EMMANUEL Teknik Ekibiyiz. Bir depo otomasyonu ihalesi hazırlıyorsanız planlama verinizi, yerleşim planınızı, pik saat değerlerinizi ve şartname taslağınızı iletişim formu üzerinden gönderebilirsiniz; kapasiteye ve maddelere birlikte bakalım.